محمد قاسم بن حاجى محمد كاشانى ( سرورى )

212

فرهنگ مجمع الفرس ( فارسى )

پاشنا - پاشنه باشد . مثالش امير خسرو گويد : بيت نيست مد بر اهل كشف « 1 » ار خود ندارد كفش از آنك « 2 » * هر شكاف پاشنايش دين و دولت را درست پيلپا « 3 » - پيالهء شراب باشد كه « 4 » سخت بزرگ بود در نسخهء ميرزا . و نيز يكى از اسلحهء زنگيان بود . مثال هر دو معنى شيخ نظامى « 5 » فرمايد : بيت چو در پيلپايى « 6 » قدح مىكنم * بيك پيلپا پيل را پى كنم پيلوا « 7 » - دارو فروش باشد در شرفنامه « 8 » . پينووا « 9 » - [ بكسر با و ضم نون ] آش كشك باشد چه پينو « 10 » كشك و وا آش را گويند . پيچپا « 11 » - يعنى خرچنگ . مثالش حكيم خاقانى گويد : بيت جوقى لئيم يك دو سه « 12 » كژ سير و گوژسار * چون پيچپاى « 13 » آبى و چون « 14 » چارپاى خاك پرسا - يعنى خبر گيرنده « 22 » . پويا - يعنى دونده « 23 » . مثالش لطيفى گويد : بيت عشوه كرد اهل عشق را پويا * بلبل از عشق گل شده گويا پوشا - [ بشين معجمه . به وزن گويا ] يعنى پوشنده . مثالش استاد لطيفى فرمايد : بيت دليلت « 15 » چو ابريست پوشاى حق * بسستيست همچون ابر كاكيا « 24 » . مع الباء پاياب - بن حوض و دريا باشد كه به عربى قعر گويند . مثالش حكيم خاقانى گويد : بيت جاهل نرسد در سخن ژرف تو آرى * كف بر سر بحر آيد و پيرايه « 16 » بپاياب و خفاف « 17 » نيز گويد : بيت گل كبود كه برتافت آفتاب بر آن * ز چشم و ديده نهان گشت در بن « 18 » پاياب و در فرهنگ بمعنى آبى آورده كه پاى به بن او رسد و به اين بيت حكيم سنائى متمسك شده : بيت اى ز جودت سراب بحر محيط * دل راد تو بحر بىپاياب و بخاطر اين ضعيف مىرسد كه درين بيت نيز بمعنى قعرست و اينكه مىگويند كه اين آب پاياب دارد نيز « 19 » به اين معنى است كه قعر و ته دارد و چنان نيست كه از غايت عمق پاى بقعر آن نرسد و در كلام اكابر به اين « 20 » معنى نيز به نظر نرسيده و بمعنى طاقت و توانائى نيز آمده چنان كه « 21 » حكيم فردوسى گويد : شعر كه اين باره را نيست پاياب او * درنگى كند چرخ را تاب او

--> ( 1 ) « ن » « ب » : از . ( 2 ) « س » : از آنكه . ( 3 ) « س » : بيلبا . ( 4 ) حرف « كه » از « ب » است . ( 5 ) « ب » : شيخ آذرى ؛ « س » ندارد . ( 6 ) « س » : بيلباى . ( 7 ) « س » : بيلوا . ( 8 ) شايد مصحف پيلور ( پيله‌ور ) باشد . ( حاشيهء برهان قاطع ) . ( 9 ) « س » : بينووا . ( 10 ) « س » : جه بينو . ( 11 ) « ن » « ب » : پنجپا ؛ « س » : بيجپا ( در برهان هر دو صورت هست ولى در جهانگيرى صورت متن نيست ) . ( 12 ) « س » : لنيم يك دو كژ . ( متن از « ن » و ديوان خاقانيست ) . ( 13 ) در ديوان و « ب » : پنجپا . ( 14 ) « س » : جون . ( 15 ) در باب الف ذيل لغت ابركاكيا : دليل تو . ( 16 ) در متن ديوان خاقانى : پيدانه . ( در حاشيه : دردانه ) . ( 17 ) « س » : حقاق . ( 18 ) « س » : ين . ( 19 ) « س » : و نيز . ( 20 ) « س » : نان . ( 21 ) « س » : جنانجه . ( 22 ) در برهان معنى پرسنده افزوده شده است . ( 23 ) در برهان معنى رونده افزوده شده است . ( 24 ) ابركاكيا ، تنيده و تار عنكبوت .